Nöbetçi Eczaneler
Siirt’in Tillo ilçesinde yılda yalnızca iki sabah, birkaç dakika süren bir olay yaşanır. Gece ile gündüzün eşitlendiği 21 Mart ve 23 Eylül’de güneşin ilk ışığı, kilometrelerce öteden gelip bir türbenin içine girer ve bir sandukanın başucuna düşer. Halk arasında Işık Hadisesi ya da Güneş Hadisesi diye anılan bu olay sihir değil; 18. yüzyılda yapılmış bir astronomi ve mühendislik hesabıdır.
Bir talebenin hocasına vefası
Hikâyenin merkezinde iki âlim var: Tillo’da yaşamış büyük âlim İsmail Fakirullah Hazretleri ve onun en tanınmış talebesi Erzurumlu İbrahim Hakkı Hazretleri. İsmail Fakirullah 1734’te vefat edince İbrahim Hakkı, tasarımını kendisinin yaptığı bir türbeyi hocası için Tillo’da inşa ettirdi.
Rivayete göre İbrahim Hakkı, hocasının vefatının ardından “Hocamın başucuna doğmayan güneşi neyleyim?” demiş ve güneşi onun başucuna ulaştırmanın yolunu aramıştır. Ortaya çıkan düzenek, bilgisini sevgisiyle birleştiren bir talebenin eseridir.
Düzenek nasıl çalışıyor?
Sistem dört parçadan oluşur ve ışık bunların arasında adım adım yol alır:
- Tepedeki taş duvar: Türbenin yanındaki kuleden kuş uçuşu yaklaşık 3 kilometre uzaktaki bir tepeye, harç kullanılmadan üst üste konmuş taşlarla bir duvar örülmüştür. Yaklaşık 6 metre genişliğindeki ve 3 metre yüksekliğindeki duvarın ortasında 40 x 50 santimetrelik bir açıklık bulunur. Bu tepe “Tefekkür Tepesi” ya da “Kalat-ül Üstad” adıyla da bilinir.
- Açıklıktan geçen ışık: Ekinoks sabahlarında güneş bu tepenin ardından doğar ve ilk ışınları duvardaki açıklıktan süzülür.
- Kuledeki ayna: Türbenin doğu tarafında minareyi andıran bir kule vardır. Işık bu kuledeki aynaya çarpar ve yön değiştirir. Burada olan şey ışığın kırılması değil, aynadan yansımasıdır.
- Türbenin penceresi ve sanduka: Yansıyan ışık türbenin doğu cephesindeki pencereden içeri girer ve İsmail Fakirullah Hazretleri’nin sandukasının başucunu aydınlatır.
Tepedeki duvarın asıl işlevi hâlâ tartışılıyor. Bir görüşe göre duvar, aynanın hangi noktaya ayarlanacağını gösteren bir nişan işaretiydi; başka bir görüşe göre gün dönümlerini ve Nevruz’u gösteren bir işaret olarak da kullanılıyordu.
Yarım asır süren sessizlik ve 2011’deki dönüş
Düzenek yaklaşık iki yüz yıl boyunca çalıştı. 1964’te yapılan bir restorasyon sonrasında ışık bir daha sandukaya ulaşmadı. Sonradan yapılan incelemelerde, türbenin bu restorasyon sırasında yeniden inşa edildiği ve doğu-batı ekseninde yaklaşık 8 derece döndüğü anlaşıldı.
2011’de Siirt Valiliği’nin talebiyle arkeolog Prof. Dr. Cengiz Işık, TÜBİTAK Ulusal Gözlemevi (TUG) uzmanları ve başka akademisyenlerle birlikte çalışmaya başladı. Yazılı bir kayıt bulunamadığı için ekip astronomik ölçümlerden ve eski fotoğraflardan yararlandı. Kültür varlıklarını koruma kurulunun onayıyla mevcut pencerenin hemen kuzeyine küçük bir pencere açıldı. Ayna düzeneği hassas ölçümlerle ayarlanıp sabitlendi, lazer ve teleskopla test edildi. Böylece yaklaşık 50 yıl sonra ışık yeniden İsmail Fakirullah Hazretleri’nin başucuna ulaştı.
Olay ne kadar sürüyor?
TÜBİTAK’ın aktardığına göre 23 Eylül 2011’de güneş 06:00’da doğdu, ışık türbede 06:19’da belirdi ve sanduka üzerinde yaklaşık 6 dakika ilerledi. 23 Eylül 2022’de ise olay 5 dakika sürdü ve meydana kurulan dev ekrandan kalabalık bir topluluk tarafından izlendi.
Olayın görülmesi havaya bağlıdır. Bulutlu sabahlarda güneş ışığı tepeden geçemez. Bu nedenle bazı yıllar etkinliğe gelenler hadiseyi göremeden dönmek zorunda kalmıştır.
UNESCO yolunda bir miras
İsmail Fakirullah Türbesi, 2015 yılında UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi’ne alındı. İbrahim Hakkı Hazretleri de vefatından sonra aynı türbeye, hocasının yanına defnedilmiştir. Tillo’da iki âlime ait eserlerin ve kullandıkları eşyaların sergilendiği bir müze de bulunuyor.
Ziyaret etmek isteyenler için
- Işık Hadisesi her yıl 21 Mart ve 23 Eylül sabahları, gün doğumundan kısa süre sonra yaşanır. Gün doğmadan meydanda olmak gerekir.
- Türbe yılın her günü ziyaret edilebilir; hadise günleri dışında da düzeneğin parçaları (türbe, kule ve uzaktaki tepe) görülebilir.
- Tillo, Siirt şehir merkezine çok yakındır; aynı gün Botan Vadisi ile birleştirilebilir.
